Örneğin,
“güç, hüner” soyut anlamlıdır. Bu kavramları somutlaştırmak için somut anlamlı “bilek” sözcüğün­den yararlanabiliriz. “O bileğine çok güveniyor.” dedi­ğimiz zaman “güç, hüner” kavramlarını somut bir biçimde anlatmış oluruz. Bunun tersi de mümkündür. Ona da soyutlama denir.

Örnek Soru

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “renkli” sözcüğü soyut bir kavramı nitelemektedir?

A) Gezide renkli simalarla tanıştık.
B) Toplantıda çok renkli düşünceler ileri sürüldü.
C) Gökyüzünü havaî fişeklerin renkli ışıkları dol­durdu.
D) Tablosunu renkli çizgilerle bezemiş.
(1992-EML)

Çözüm
“Renkli” sözcüğü, A, C ve D’de somut kavramla­rı (simalar, ışıklar, çizgiler): B’de ise soyut bir kavram olan “düşünceleri nitelemiş.

CEVAP B

okul, su, toprak, bulut, çiçek vb. somut an­lamlı sözcüklerdir.
neşe, korku, umut, insanlık, gençlik, başarı vb. soyut anlamlı sözcüklerdir.

Genelden özele: Varlık-canlı-insan-Ahmet
Özelden genele : keklik-kuş-hayvan-canlı-varlık.

Genel ve özel anlamlı sözcüklerin ilişkisi birbirine göre değişir.
Örneğin birinci sıralamada “insan” sözcüğü, “Ahmefe göre genel anlamlı, “canlı”ya göre ise özel anlamlıdır.

Eller bu işe ne der? (Yabancılar)
Elim iyice şişti. (Vücudun bir bölümü)

Kalem böyle çalınmıştır yazıma
Yazım kışıma uymaz, kışım yazıma

UYARI:

Eş sesli kelimelerle çok anlamlı sözcükleri karıştırmamak gerekir. Eş seslilikte farklı sözcükler söz konusu iken, çok anlamlılıkta ise bir sözcüğün farklı anlamları söz konusudur.
Örneğin:

“Çay kenarında çay içmek çok zevklidir.” cümlesindeki “çay” sözcükleri iki ayrı sözcük olup eş sesli sözcüklerdir. Ancak,

Su ile dolu şişeyi bir kenara bıraktı.Tabanca dolu olabilir, dikkat edin. Dağ bayır keklik dolu.
Cümlelerinde ise bir tek sözcüğün (dolu) de­ğişik anlamlara gelecek şekilde kullanımı söz konusudur.

Zıt Anlamlı Sözcükler Tablosu için TIKLAYIN

Örnek Soru 1

“Bu iki ülke arasındaki ilişkiler, bir süre sonra gerginliğe dönüştü.” cümlesinde, “gerginlik” yerine aşağıdakilerden hangisi getirilirse cümle eskisine göre karşıt bir anlam kaza­nır?

A) Gevşeme B) Genişleme
C) Bütünleşme D) Yakınlaşma
E) Yumuşama

Çözüm:
Bu cümledeki yargının karşıt bir anlam kazan­ması için “gerginlik” sözcüğünün yerine onun zıt anlamlısı olan E’deki “Yumuşama” sözcüğü geti­rilmelidir.
Cevap E’dir.

Örnek Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birbirleriyle zıt anlamlı sözcükler yoktur?

A) Çok satış yaptı ama az kâr yaptı.
B) Sonunda aradığı kitabı buldu.
C) Çocuk önce ödevini yaptı, sonra top oynadı.
D) İzciler uzun yolu kısa zamanda aldılar.
(1992-FL)

Çozum:

A’daki “çok” ve “az”
C’deki “önce” ve “sonra”
D’deki “uzun” ve “kısa” sözcükleri karşıt anlamlı sözcüklerdir.
B’de ise karşıt anlamlı sözcükler yoktur.
Cevap B’dir.

Bir sözcüğün eş anlamlısını cümledeki kul­lanımı belirler.

Örneğin:

“Çektiğimiz sıkıntının nedeni sevgisizlik, bencil­liktir.” cümlesinde geçen “sıkıntı” sözcüğü, “Bu seferki yolculuğumuz çileli geçti.” cümlesindeki “çile” sözcü­ğüyle eş anlamlıdır. Ancak;

Eline geçirmiş de çileyi evirip çevirip yumak yapıyor.

dizelerindeki “çile” ile eş anlamlı değlldir.

Aşağıda Alfabetik listelenmiş Eş Anlamlı Kelimeler Sözlüğünü sizler için listeledik:

abide :anıt
acele :çabuk
acemi :toy
aciz :güçsüz
adalet :hak
adet :sayı
aka :büyük
akıl :us
al :kırmızı
alelade :sıradan
aleni :açık
ara :fasıla
araba : otomobil
armağan :hediye
aşk :sevi
atik :seri
ayakkabı :pabuç
bağışlama :affetme
bacı :kız kardeş
baş :kafa
bayağı :adi
beyaz :ak
bonkör :cömert
cennet :aden
cevap :yanıt
cılız :zayıf
cimri :pinti
cümle :tümce
çabuk :acele
çağrı :davet
çamur :balçık
çare :umar
denk :müsavi
deprem :zelzele
dilek :istek :arzu
dizi :sıra
doktor :hekim
dost :arkadaş
edebiyat :yazın
edep :adap
ehemniyet :önem
elbise :esbap
emniyet :güven
eser :yapıt
eş anlamlı sözcükler :anlamdaş sözcükler
ev :konut
fakir :yoksul
fayda :yarar
fena :kötü
fikir :düşünce ya da ide
gemi :vapur
gezmek :dolaşmak
gökyüzü :sema
gözlem :rasat
güç :kuvvet
hadise : olay
hareket :kinetik
hasım :düşman
hasret :özlem
hatıra :anı
hediye :armağan
hekim :doktor
hısım :dost
ırak :uzak
ırmak :nehir
idadi :lise
idare :yönetim
ihtiyar :yaşlı
ihtiyaç :gereksinim
ilan :duyuru
ilişki :münasebet
imtihan :sınav
isim :ad
istasyon :gar veya Terminal
istikbal :gelecek
işçi :amele
ivedi :çabuk
izahat :açıklama
kabiliyet :yetenek
kafa :baş
kahin : medyum veya öz Türkçesi bilici
kalp :yürek
kanıt :delil
kelime :sözcük
kılavuz :rehber
kırmızı :al
kıyı :kenar veya sahil
kirli :pis
kolay :basit
konuk :misafir
kural :kaide
kuvvetli :güçlü
küçük :ufak veya minik
lider :önder
mal :meta
mani :engel
matem :yas
mektep : okul
mektup :name
merkep :eşek
misafir :konuk
misal :örnek
muharebe :savaş
mübarek :kutsal
namzet :aday
nehir :ırmak
nesil :kuşak
nezir :adak
okul :mektep
ortalama :vasat
oy :rey
öğrenci :talebe
öğretmen :muallim
önder :lider
örnek :misal
öykü :hikaye
problem :sorun
rey : oy
rüştiye : ortaokul
rüzgar :yel
saadet :mutluluk
sabit :durağan (durgun)
sağlık : sıhhat
savaş :cenk veya muharebe
sebep :neden
sene :yüzyıl ya da asır
serüven :macera
sevinç :mutluluk
sınav :imtahan
sınıf :derslik
sitane :yıldız
siyah :kara
son :nihayet
sonbahar :güz
soru :sual
sorumluluk :mesuliyet
sözcük :kelime
sözlük :lügat
şaka :latife
şakacı :nüktedan
tabiat :doğa
tartışma :münakaşa
temel :esas
tören :merasim
tren :şimendifer
tutsak :esir
tümce :cümle
uçak :tayyare
ulu :yüce
ulus :millet
usta :ehil
uyarı :ikaz
uygarlık :medeniyet
üzüntü :tasa
vakit :zaman
vatan :yurt
vazife :görev
veteriner :baytar
vilayet :il
Yaşlı :ihtiyar
yel :rüzgar
yemek :aş
yetenek :beceri ye da kabiliyet
yıl :sene
yılmak :bıkmak
yoksul :fakir
yurt :vatan
yürek :kalp
yüz :sima :çehre :surat
zehir :agu
zengin :varlıklı
zırnık :metelik

Doğadaki sesler taklit edilerek oluşturulan söz­cüklere yansıma sözcükler denir. Bu tür sözcükler, anlatımı güzelleştirir, anlatıma güç katar.

Yansıma sözcüklerin kökleri:

a. İnsan sesi (konuşma dışında):
fıs fısıldaşmak, fısıltı
hor horlamak
hapşu hapşırmak

b. hayvan sesi

miyav miyavlamak
hav havlamak

c. Eşyanın birbirine çarpmasıyla çıkan sesler:

pat => patırtı
zır => zırıltı
uğ- => uğultu
şır => şırıltı
güm => gümbürtü
tak => takırtı
çat => çatırtı

Cümlede anlamı pekiştirmek amacıyla kurulan söz öbekleridir.

İkilemelerin Anlam Bakımından Kuruluşları

1. Aynı sözcüğün yinelenmesiyle oluşanlar:
Çocuklar uslu uslu oturuyorlar. Başından geçenleri uzun uzun anlattı. Çıktı ve demet demet çiçeklerle geri döndü. .,. Dağ yolunda vavas vavas ilerledik.
İri iri güller, sarı sarı ayvalar, çeşit çeşit tatlılar…

2. Eş anlamlı sözcükler ya da yakın anlamlı sözcüklerle oluşanlar:
Kimseden ses seda çıkmıyor. …_..
Az buçuk yabancı dili de var. Bugüne dek doâru dürüst idman yapmadınız. Bu olay hakkında akıl fikir yürütmek biraz zor. Adam, ezile büzüle odayt terk etti.
3. Zıt anlamlı kelimelerle oluşanlar:
Aşağı yukarı on yıldır ondan haber alamadık. Övünmek gibi olmasın, azcok şiirden anlarım.
Başkaları hakkında ileri geri konuşmak doğru değildir.
Çamurda bata çıka ilerliyorduk.

4. Biri anlamlı biri anlamsız sözcüklerle oluşanlar:
Annem ufak tef ekti, ancak çok becerikliydi. Bu yıl çoluk çocuk tatile çıkacağız. Sizden yemek memek bir şey istemiyorum.

5. İkisi de anlamsız sözcüklerle oluşanlar:
Yine abuk sabuk konuşmaya başladı

6. Yansıma sözcüklerle oluşanlar:

Hasta ıkıl ıkıl nefes alıyordu.
Arabalar yanımızdan vızır vızır geçiyordu.
Pekmezi tenekeye lıkır lıkır doldurdu.
Suyun sesini şırıl şırıl akışı dinlendiriyor.

7. “de”, “ama”, ve “mi” ile kurulanlar:
Kibar mı kibar bir çocuktur.
Ev de evdir, maşallah!
Çimenler ıslak ama ne ıslak

İkilemeler kuruluşları esnasında yapım ekleri ve çekim ekleri alabilir:
Yerli yersiz konuşma.
Günlük güneşlik bir gün geçirdik.
Boşu boşuna uğraşmıyorum onunla. İkisi bir süre baş başa görüştüler.
Tarlalar baştan basa deniz renginde.

UYARI: İkilemeleri oluşturan sözcükler ayrı yazılır. Aralarına noktalama işaretleri konmaz.

Gümbür gümbür geliyorlar, doğru
Gümbürgümbür geliyorlar, yanlış
Gümbür, gümbür geliyorlar, yanlış

Örnek Soru

İkileme oluşturan bazı kalıplaşmış sözlerin yer­leri değiştirilemez.
Aşağıdaki cümlelerde verilen altı çizili söz­cüklerden hangisinde bu kurala uyulmamış­tır?

A) Olayı varım yamalak anlattı.
B) Ufaklı irili bütün kavunları sattı.
C) Her şey avan beyan gözümüzün önünde gerçekleşti.
D) Okulunu ite kaka bitirdi.
(1998 – LGS)

ÇÖZÜM

B’deki ikileme “ufaklı irili” biçiminde değil, “irili ufaklı” şeklindedir. İkilemede sözcüklerin yeri değişti­rilemez.
Cevap B’dir.

Bir bilim, sanat dalı veya meslekle ilgili özel bir kavramı karşılayan sözcüklere terim denir. Terimler, kesin anlamlı sözcüklerdir. Bu yüzden, anlamları herkese göre aynıdır. Örneğin tümleç, nesne, utama (dil bilgisi); ekvator, dönence, debi (coğrafya); per­de, suflör, aktör (tiyatro); açı, yarıçap, doğru (ma­tematik); basınç, kapalı devre (fizik) terimidir.
Ancak çok anlamlı bazı sözcüklerin, terim anla­mı kazandığı da olur. Bu gibi sözcüklerin diğer an­lamları ile terim anlamını karıştırmamak gerekir. Kök sözcüğünü ele alalım:
1. Bitkileri toprağa bağlayan ve onların, top­raktaki besi maddelerini emmesine yarayan bölümü (ağacın kökü)
2. {Bazı şeylerde) dip bölüm (dişin kökü)
3. (Kökü ve sapıyla çıkarılan bitkilerde) tane {üç kök maydanoz)
4. Temel, esas {Meseleyi kökünden halletti.) mecaz anlamı
5. Sözcüğün her türlü ekler çıkarıldıktan sonra kalan anlamlı bölümü ( “Gözlem” sözcüğü­nün kökü “göz”dür.) terim anlamıdır.

Örnek Soru

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi “terim” değildir?

A) Yazının önemli bir bölümünü onun portresi-ne ayırmıştı.
B) Yeni çıkan kitabımla ilgili eleştirileri okudum.
C) Olayları hikâye etme, üstün bir yetenek işi­dir.
D) Edebiyat sanatı, insanlardaki ruh inceliğim ortaya çıkarır.
(1991-EML)

Çözüm:

A,B,C’deki “portre” (tiyatro); “eleştiri”, “hikâye etme” (edebiyat) terimidir. D’deki “incelik” ise te­rim değildir.
Cevap D’dir.